Ogłoszenie Płatne / Reklama Sponsorowana
notatka historyczna do obrazu Franciszka Żmurki

Śmierć Agrypiny

Gawalewicz Marian

Kiedy gwiaździarze rzymscy, zapytani przez matkę Nerona o jego losy — odpowiedzieli, że będzie imperatorem, ale i matkobójcą, — następczyni Messaliny, dumna i wyniosła żona Klaudyusza, zawołała w zaślepieniu:„Mniejsza o to, może mnie i zabić, byle tylko panował"...Wyrocznia się nie pomyliła; wnuk Germanika, synowiec własnego ojczyma, mąż własnej siostry, omal że nie kochanek swej matki, Domicyusz, Klaudyusz Nero w r. 54 po Chrystusie narzucił na ramiona purpurę Cezarów, a w pięć lat później został matkobójcą. W tem był podobny do swoich poprzedników, Tyberyusza i Kaliguli, że jak oni po ludzku zaczął panowanie, ale zbydlęcony, wynaturzony, więcej potwór, niż człowiek — zeszedł z dziejowej widowni, niby zwierz dziki z areny, tryumfator brutalnej siły i rozbestwienia.

Matkanauczyła go truć potajemnie i usuwać z drogi zawady do celu; życie przyzwyczaiło okrucieństwem, lub podłością, gwałtem lub podstępem zdobywać wszystko, czego zapragnął; potężna Roma była jego niewolnicą, której według fantazyi nawzajem raz był sługą, skoczkiem i histryonem, drugi raz tyranem i ciemięzcą.

W dziejach ludzkości Nero — to plama, tem tylko różna od innych, że większa i ciemniejsza.
Natura przewrotna, zepsuta, zdolna do wszystkich zbrodni, natura tyrana-fantasty, genialnego blagiera i pyszałka, pełnego fałszywych ambicyi i artystycznych instynktów, mieszanina trywialnych i wyższych popędów, tchórzostwa i okrucieństwa — to Nero. Historya wytknęła go palcem, postawiła pod pręgierz dziewiętnastu wieków, z których każdy kolejno plunął mu w twarz, ale spojrzeć nań musiał, jak na kolos zwietrzały, poplamiony krwią i błotem, lecz zawsze kolos złego.
Na obrazie młodego artysty mamy go w chwili moralnego przełomu; ze śmiercią matki umrze i w nim resztka lepszej istoty ludzkiej, od trupa tej kobiety odejdzie potwór, który przez dziewięc lat jeszcze będzie szalał, grzęznąc coraz głębiej w bagnie zepsucia, rozwiązłości, rozpusty, będzie się upijał krwią i winem na przekor eumenidom, co go jak Orestesa prześladować będą za matkobójstwo przypomnieniem popełnionej zbrodni.
Pomyliła się fatalnie Agrypina na własnym synu; myślała, że to będzie lwiątko, które da się prowadzić na purpurowym pasku i że nie strąci jej z wyżyny, na jaką niedołężny, stary, chorowity Klaudyusz pozwolił jej wstąpić przy sobie. Chciwa władzy, pragnęła posiadaj ją całą; dlatego poszła za Klaudyusza, dlatego otruła go jadem Lokusty, dlatego syna swego podstawiła zamiast prawowitego następcy, Brytannika; ale Nero niedarmo po matce odziedziczył wszystkie instynkta, i dumę, i gorączkę panowania, i okrucieństwo, wszystko—jako godny syn swej rodzicielki. I on nie mógł znieść drugiego pana obok siebie, choćby cień jego tylko. Zaczęła się tedy między nim i matką jawna i potajemna walka o władzę. Agryppina chciała opanować syna, jak kiedyś opanowała jego stryja i ojczyma; zazdrosna była o jego względy, łaski, upodobania. Żadnej innej kobiety nie mogła zcierpieć obok Nerona, obawiając się utracenia wpływu swojego.
Kiedyś kazała zabić Lollię za to, iż śmiała się ubiegać o względy Cezara, a w swojej zaciekłości własnymi palcami otworzyła usta zcię-tej głowy rywalki, aby się po zębach przekonać czy to ona, bo zeszpeconej twarzy poznać nie mogła...
Okrutna i zepsuta do szpiku kości, mniej rozpustna może od Messaliny, ale przewrotniejsza od niej z pewnością.
Gdy Nero rozgorzał namiętnością do wyzwolonej Lei, chciała podnieść rokosz, chciała go obalić, groziła, że Brytannikowi, jego przyrodniemu bratu, powróci prawa imperatorskie. Nero z uśmiechem, przy stole swoim, wobec matki i żony, otruł groźnego rywala i od niego rozpoczął największe swoje zbrodnie, przed któremi natura ludzka wzdrygnąć się musi. NIe ustrze gło to Agryppiny przed niebezpieczeństwem, na które się narażała, walcząc o władzę z synem. Ona sądziła, że można zgładzić ze świata męża, brata, zabijać ludzi, jak brzęczące i natrętne muchy, ale matki chyba człowiek zabić nie może, nawet złej matki zabić się nie ośmieli!..
Tymczasem Nero dorastał; pobłażliwy nauczyciel jego, Seneka, pozwalał na wszystko gwoli uśmierzenia i dogodzenia rozbujałej naturze.
W tej atmosferze zepsucia, jaką oddychała cała ówczesna Roma, nie mógł on, z natury skłonny do błóta i zgniliznmy, utrzymać się zdrowo. Podpodtawiono mu umyślnie pokusy, aby go osłabić okiełzać potem łatwiej i ująć podstępem na uzdę namiętności.
Jedną z takich pokus, najniebezpieczniejszych, choć najpiękniejszych, była młoda patrycyuszka, mężatka, z zacnego rodu konsulów rzymskich, Sabina Popea... Kobieta ta miała wszystkie zalety i wdzięki, tylko uczciwości jej brakło. Ukształcona, czarująca wymową, ponętna w całej postaci, rozkoszna, jak sama Venus; powściągliwa z pozoru, a rozpustna w rzeczywistości; niby skromna na oko, z zakrytą twarzą wychodziła z domu, jakby nie chciała spojrzeń ludzkich wabić ku sobie, a raczej dlatego, by pół odsłoniętym wdziękiem rozciekawiać więcej i roznamiętniać. Dla korzyści gotowa była uczynić wszystko, co tylko kobiecie uczynić wolno; nie znała cnoty żadnej, ani moralności. Wczoraj była żoną Rufiusa Cripinusa; dzisiaj młody marnotrawca Otton nazywa się jej mężem, jutro Nero pojmie ją za małżonkę i dla niej zgładzi ze świata Agrypinę i biedną Oktawie, swą siostrę stryjeczną, którą mu matka za żonę narzuciła.
Jej to wszystko jedno, byle na tem zarobiła i zyskała...
Do poznania Popey, Nero ukrywał się jeszcze ze swem zepsuciem; jeżeli mu nie chodziło o opinją, to o jej pozory, zwłaszcza przed matką. Kłamał zawsze i oszukiwał cale życie; ale teraz maskę zrzucił.
Nie było dla Sabiny nadziei, aby za dni Agrypiny i Oktawii mogła zostać imperatorową w całem znaczeniu. Drażniła dostojnego kochanka przymówkanii, że „jest dzieckiem na pasku cudzej woli," że nie ma swojej władzy, że mu nie wolno sobie jawnie wybrać towarzyszki życia, tylko znosić musi więzy, jakie mu narzucono; chciała wreszcie, aby ją odesłano do drugiego męża Ottona, bawiącego w Luzytanii, gdzie będzie słyszeć o hańbie imperatora, ale patrzeć na nią nie będzie musiała własnemi oczyma. Łzy, pocałunki i usciski dokonały
reszty.
Zawadza matka, to trzeba ją usunąć! - rozumował zbrodniczy umysł Nerona, i piekielny zamiar dojrzewał w jego głowie; już nie dla samego dogodzenia kochance, ale dla większej swobody własnej postanowił Nero pozbyć się Agrypiny, zagrażającej mu bezustannie swoją chciawością władzy i przewagi wpływu. Ona gotową była, jak utrzymuje Kluwiusz historyk - synowi własnemu zastąpić Popeę, byle tylko wpływ rywalki złamać i zniweczyć.
Uwieńczona kwiatami, strojna i powabna przychodziła na bachanalje syna równać się z jego pijaną zgrają niewolnic i wesołych kumpanów...
Nadeszła stanowcza wreszcie chwila wykonania zamiaru; Nero postanowił targnąć się na życie matki, ale podstępnie, przy pomocy podłego wyzwoleńca Anicetusa, prefekta floty mizeńskiej, który kiedyś był jego ochmistrzem i nienawidził Agrypiny.
Ten właśnie poddał imperatorowi szatański projekt zgładzenia ze świata matki bez hałasu i zgorszenia publicznego. Na statku umyślnie tak urządzonym, by w danej chwili rozpadł się na morzu — radził wysłać Agrypinę i utopić ją... Kto będzie wiatrów i morza pytał o pochłoniętą ofiarę?.. milczące fale połkną tajemnicę, a dla ludzi postawi się świątynię na brzegu, ołtarz ofiarniczy i nakaże modły za nieszczęsną... ukochaną matkę, którą bogowie wydarli kochającemu synowi!...
Projekt miał być zręcznie wykonany. Właśnie przypadały pięciodniowe święta Minerwy, obchodzone uroczyście w Baji, uroczej miejscowości w okolicy dzisiejszego Neapolu, nad morzeni. Nero uprzejmie i czule, dla usunięcia wszelkich podejrzeń zaprosił matkę do siebie; przyjął ją z oznakami najgłębszej miłości, wyprawił na jej cześć wspaniałą ucztę, rozstać się z nią nie mógł — z tą kochaną, jedyną, najdroższą rodzicielką!... opisując te chwile, dodaje, że niewiadomo, czy dla większej hypokryzji, czy dla ostatnich skrupulów potwornego serca, Nero przedłużal ten pobyt wspólny z Agrypiną do późnej nocy.
A noc była gwiaździsta, spokojna, morze drzemało rozkosznie, jakby bogowie umyślnie w tej strasznej zbrodni ziemskiego syna wszelkiej wspólności wyprzeć się chciały. Zwiedziona matka czułościami Nerona, wstąpiła spokojna na przygotowany statek w przystani, w towarzystwie powiernicy swej Acerronii i Krepereja Gallusa. Swobodnie, uszczęśliwiona rozmawiała o tak pomyślnej zmianie w usposobieniu syna i o nadziei odzyskania utraconych jego względów, gdy nagle cały pokład, obciążony ołowiem, na dany znak sternika rozpadł się i zanurzył w morzu. Kreperejus Gallus zgnieciony ciężarem pokładu, odrazu ducha wyzionął; Agrypina z Acerronią wpadły w wodę. Na statku powstał popłoch. Wśród cieni nocy wioślarze nie mogli rozpoznać, która z dwóch kobiet jest matką imperatora.
Obie czepiały się burtów łodzi i walczyły z falami.
Acerronia wpadła na nieszczęśliwy pomysł uratowania się. „Jam Agrypina! — wołała — ratujcie matkę Nerona!..." ale ten podstęp sprowadził karę za kłamstwo w ostatniej chwili życia. Wioślarze, w myśl otrzymanego zlecenia, rzucili się ku niej i zatłukli ją na śmierć drągami.
Agrypina dorozumiała się teraz wszystkiego; w milczeniu, by się nie zdradzić, odpłynęła od fatalnego statku i wpław puściła się ku brzegom, gdzie na wieść o wypadku, zebrało się już mnóstwo ludu. Zabłysnęły pochodnie, roiła się przystań łódkami, ciekawych przybywało coraz więcej. Tonącą prawie ze znużenia wydobyto na ląd, żałowano i biadano nad nieszczęśliwym przypadkiem monarchini, nie przypuszczając nawet zbrodniczej intrygi Nerona.
Agrypina natychmiast udała się do swojej willi i zamknęła z jedną tylko służebną w sypialni, rozmyślając nad potwornością synowskiego podstępu.
Nero zląkł się, gdy mu doniesiono o nieudałym zamachu na matkę; teraz trzeba było ją zabić jakbądź, byle na jej zemstę się nie narazić; i stało się to, co tak prawdziwie wyraził Szyller, że „przekleństwem złego czynu jest ciągłe rozmnażanie się jego w coraz gorsze."
Tenże sam Anicetus w towarzystwie dwóch godnych siepaczy, dowódzcy statku Herculeusa i setnika floty Oloaritusa, wtargnął z rozkazu imperatora do sypialni Agryppiny, aby powtórnie uczynić zamach na jej życie. Zrozpaczona domyśliła się celu tak rannych gości. Z największą goryczą zawołała wówczas do zamierzającego się setnika: „Tu uderz, w żywot, który nosił matkobójcę" — i pokryta ranami skonała w męczarniach.
Matkobójca zaś osłonił zachmurzone czoło purpurą i rozgłosił urbi et orbi, źe matka chciała się targnąć na jego życie, że wysłała swego niewolnika z takiem poleceniem, ale że bogom podobało się go ocalić, skutkiem czego zbrodniarka, unikając zasłużonej kary—popełniła na sobie samobójstwo. Lud, czy uwierzył, czy udawał, że wierzy,—wznosił do bogów dziękczynne modły, i jak tryumfatora, odprowadzał Cezara do stolicy, złorzecząc pamięci Agryppiny, a sławiąc uratowanego władzcę.
Sabina Popea dopięła celu. Ten sam Anicetus, co Neronowi pomógł do usunięcia matki, za hojną nagrodą zgodził się fałszywie zaświadczyć przeciw cnotliwej Oktawii, że z nim popełniła wiarołomstwo. Sędziowie skazali ją na wygnanie i na rozwód z imperatorem. Spotwarzona niewinnie, dwudziestoletnia, od kolebki nieszczęśliwa córa Messaliny, za wszystkie przewinienia rodziców wraz z bratem odpokutować najciężej musiała.
Na wyspie Pandataria zakończyła ciężki swój żywot; Nero żołdakom swoim kazał poderżnąć jej żyły i w gorącej kąpieli wytoczyć krew, a uciętą głowę w podarunkn ofiarował nowej małżonce Popei.
I ona nie długim nasyciła się tryumfem — i ją, jak zużyte narzędzie swej chuci i namiętności, kopnął wreszcie po pijanemu w czasie, gdy matką jego dziecka niebawem zostać miała i zabił. Mniejsza o zbrodnię,—jeden trup więcej czy mniej za Nerowem szalejącym, wyuzdanym, tarzającym się w krwi i błocie!
Oparty na dowódcy swej gwardyi pretoryanów, Tigellinie, dostarczyciela wymyślnych rozkoszy, reżyserze widowisk najwyuzdańszych i najzbytkowniejszych, imperator staczać się miał coraz niżej, coraz sromotniej i hańbić imię Cezarów na cale wieki. Histryon w purpurze uciekł ze sceny, gdy żołnierskie hasła Windexa i Galby przerwały mu tragikomedyą jego życia i panowania, a zniecierpliwiona Koma sykać wreszcie zaczęła...
Oto w krótkości dzieje i figury, z których artysta zaczerpnął materyał do swego obrazu, zmieniając dla celów sztuki prawdę historycznego faktu; przyspieszył on zgon Agryppiny i przedstawił nam jej trupa, już rzekomo po utopienie przez Anicetusa.
Od hulaszczej orgii nad ranem oderwano wi -docznie imperatora wieścią o spełnionem poleceniu; rozkoszą i winem pijany, znużony całonocną wyuzdaną rozpustą, zeszedł na taras swego pałacu w towarzystwie całej wesołej zgrai, ociężały, chwiejący się na nogach, podtrzymywany z jednej strony przez chłopię,—jednego zapewne z tych uczni wyćwiczonych w szkole zepsucia — z drugiej, przez pół-nagą Akteę, powolną każdemu skinieniu kapryśnego pana.
Obok zimny i wystygły, przyzwyczajony do takich widoków, zausznik Tigelinus, faworyt imperatora, założył ręce i obojętnie patrzy na trupa Agrypiny, układając może w myślach nową jaką rozrywkę i niespodziankę dla podrażnienia nerwów swego władcy.
Z wspaniałej łodzi, która była samołówką dla matki łatwowiernej Nerona, wychylają się wioślarze i usłużny Anicetus, badający na twarzy pana wrażenie, jakie jego dzieło sprawia w tej chwili.
Imperator, przed rannym chłodem okrył się cały purpurą, jakby zkąpany w krwi, której tyle przelał a jeszcze więcej przeleje; nie chce, aby go przed oczyma obcych zdradziły dreszcze niepokoju i wstrząśniętych resztek sumienia. Wgłębi ze stopni, z ruchami łani, z wyrazem hypokryzyi i udanej skromności zchodzi piękna Popea, jak gdyby nie wiedziała, co zaszło i kogo fale morskie rzuciły jej pod stopy. To chwila jej tryumfu, ale w niej właśnie musi być powściągliwą, aby przedwczesną radością nie zdradzić się i wspólniczką zbrodni nie okazać. Do koła barwny tłum kochanek i nałożnic imperatora, pijanych dworzan, uczni i mistrzów rozpusty, których nawet widok śmierci nic wytrzeźwia z szału i upojenia.
Nero zdaje się przedewszystkiem ulegać este tycznemu wrażeniu, jakie na nim ciało matki sprawia; Suetoniusz utrzymuje o nim, że kiedy stanął nad odkrytemi zwłokami Agrypiny, z lubością przyglądał się im, jak artysta, podziwiający skończone formy i zawołał: „Nie wiedziałem, żem tak piękną miał matkę!"...
Dla miłości prawdy wspomnieć należy, iż zdania historyków są podzielone co do tego, czy Nero widział Agrypinę po śmierci; tej samej nocy kazał jeszcze trupa jej spalić i nawet popiołów zbierać nie pozwolił.
Tło obrazu stanowi architektura wspaniałego pałacu; przez otwarte przedsionki widać niebo jutrzenką zabarwione, ogrody cesarskie w zmroku jeszcze odlatującej nocy, z którą walczą jaskrawe światła pochodni i świeczników; z kadzielnic wznoszą się obłoczki wonnych dymów i w wilgotnem powietrzu rannem rozlewają do koła..
Atmosfera zbytku, rozkoszy, upojenia!...
Nic zdaje się nie odczuwa głębiej tragicznej grozy tej sceny; w dali przez atrium pałacu widać przeciwieństwo ohydnej, zezwierzęconej natury ludzkiej, kamienny symbol Romy: wilczycę karmiącą parę bliźniąt mytycznych, Kumulusa i Remusa...

Anons: — Reklama